[5.3] Việc dụi mắt, đắp nóng hoặc chườm lạnh không đúng chỉ định, tự lấy dị vật và tự xử trí chấn thương mắt có thể làm tình trạng nặng thêm như thế nào trong chăm sóc mắt tại nhà.

5.3.1. Hậu quả tổn thương cấu trúc giác mạc và kích hoạt chuỗi phản ứng viêm do hành vi dụi mắt cơ học

(1) Ví dụ minh họa: Một bệnh nhân bị viêm kết mạc dị ứng theo mùa, luôn có cảm giác ngứa ngáy dai dẳng nên dùng đốt ngón tay day và chà xát mạnh vào nhãn cầu nhiều lần trong ngày để giải tỏa cảm giác khó chịu.

(2) Phân tích cơ chế sinh lý bệnh: Hành vi dụi mắt tác động một lực cơ học đáng kể từ bàn tay, truyền qua mi mắt và ép trực tiếp lên bề mặt giác mạc. Khi lực ma sát này lặp lại liên tục, nó sẽ làm bong tróc lớp tế bào biểu mô giác mạc, tạo ra các vết xước siêu nhỏ (vi chấn thương). Về mặt sinh lý học ở tầng sâu hơn, áp lực cơ học này làm tổn thương các liên kết chéo của sợi collagen trong lớp nhu mô giác mạc, đồng thời kích hoạt quá trình apoptosis (sự chết tế bào theo chương trình) của các tế bào biểu mô và tế bào sợi giác mạc. Sự mất các liên kết collagen làm suy yếu cấu trúc chống đỡ của nhãn cầu, khiến giác mạc bị mỏng đi và giãn lồi ra phía trước dưới tác động của áp lực nội nhãn, dẫn đến bệnh lý giác mạc chóp (Keratoconus). Đồng thời, hành động chà xát cơ học trực tiếp làm vỡ màng của các tế bào mast ở kết mạc, giải phóng một lượng lớn hóa chất trung gian gây viêm là histamine vào hệ thống tuần hoàn tại chỗ. Theo Hướng dẫn Thực hành Lâm sàng Ưu tiên (Preferred Practice Pattern - PPP) của Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO) về bệnh giác mạc chóp, dụi mắt được xác định là yếu tố nguy cơ môi trường hàng đầu thúc đẩy sự tiến triển của bệnh lý biến dạng giác mạc này.

(3) Phản biện lầm tưởng và ví dụ phản biện:

Lầm tưởng phổ biến của người bệnh là: "Dụi mắt khi ngứa hoặc khi có bụi bay vào sẽ giúp đẩy bụi ra ngoài và làm giảm ngay cơn ngứa khó chịu".

Bác sĩ phản biện bằng sinh lý học: Dụi mắt thực chất chỉ làm thay đổi tạm thời cách hệ thần kinh trung ương tiếp nhận tín hiệu ngứa. Lực ép tạo ra cảm giác đau nhẹ và tăng áp lực tại chỗ, lấn át tạm thời tín hiệu ngứa truyền về não bộ. Tuy nhiên, về mặt sinh lý, chính lực ép đó lại làm vỡ nhiều tế bào mast, giải phóng một lượng lớn histamine, khiến cảm giác ngứa và tình trạng phù nề có thể tăng rõ rệt chỉ sau vài phút. Hơn nữa, nếu trong mắt đang có dị vật cứng như hạt cát, thao tác chà xát mi mắt sẽ biến hạt cát đó thành một mảnh giấy nhám thô ráp, gây trầy xước và tổn thương lớp biểu mô giác mạc, để lại một vết loét rộng, mở đường cho vi khuẩn xâm nhập, thay vì đẩy hạt cát ra ngoài như người bệnh lầm tưởng.

5.3.2. Sự đảo lộn cơ chế vận mạch do chườm nóng và chườm lạnh không tuân thủ chỉ định sinh lý học

(1) Ví dụ minh họa: Bệnh nhân bị viêm kết mạc cấp do virus (đau mắt đỏ) với biểu hiện sưng phù mi mắt, cương tụ mạch máu đỏ rực, nhưng lại nghe theo mẹo dân gian đi luộc trứng gà hoặc dùng khăn nhúng nước nóng để chườm lên mắt với hy vọng "làm tan máu bầm và giảm sưng".

(2) Phân tích cơ chế sinh lý bệnh: Tác động của nhiệt độ lên nhãn cầu hoàn toàn tuân theo cơ chế vận mạch huyết động học. Chườm nóng có tác dụng sinh lý là làm giãn nở mạch máu (vasodilation), tăng cường lưu lượng máu đến tổ chức và hóa lỏng các chất tiết lipid. Phương pháp chườm nóng chỉ được chỉ định theo chuẩn y khoa trong các bệnh lý tắc nghẽn tuyến bã nhờn như viêm bờ mi, chắp hoặc lẹo, nhằm làm tan chảy màng lipid đông đặc trong tuyến Meibomian. Tuy nhiên, trong các bệnh lý viêm cấp tính như viêm kết mạc dị ứng hoặc viêm kết mạc do virus, hệ thống mao mạch kết mạc vốn dĩ đang trong trạng thái giãn nở bệnh lý, tính thấm thành mạch đang tăng cao, tạo điều kiện cho bạch cầu thoát lậu ra ngoài. Việc áp dụng chườm nóng vào lúc này sẽ làm các mạch máu giãn thêm, làm tăng tính thấm thành mạch, khiến một lượng lớn huyết tương và các cytokine gây viêm đi vào khoảng kẽ của mô kết mạc. Hậu quả là tình trạng phù nề kết mạc (chemosis) có thể tăng rõ rệt, mi mắt sưng phù nhiều hơn.

(3) Phản biện lầm tưởng và ví dụ phản biện:

Lầm tưởng phổ biến của người bệnh là: "Bất kỳ tình trạng sưng, đỏ, nhức mắt nào cũng có thể dùng khăn ấm đắp lên để làm dịu thần kinh và giúp mắt mau lành".

Bác sĩ phản biện bằng cơ chế vận mạch: Việc đánh đồng mọi triệu chứng sưng viêm để áp dụng chườm nóng là một cách xử trí không phù hợp về mặt huyết động học. Nhiệt độ nóng không "làm dịu" phản ứng viêm mà có thể làm phản ứng viêm tăng thêm đối với viêm kết mạc cấp. Đối với các tình trạng viêm đỏ ngứa do dị ứng hay virus, nhãn cầu cần nhiệt độ lạnh (chườm lạnh) để kích hoạt phản ứng co mạch sinh lý, làm hẹp lòng mạch máu, từ đó làm giảm dòng chảy của các hóa chất trung gian gây viêm và giảm xuất tiết dịch phù nề. Việc áp dụng sai nhiệt độ có thể khiến tình trạng cương tụ đỏ nhẹ tiến triển thành sưng phù và tấy đỏ rõ hơn, gây khó mở khe mi và kéo dài thời gian phục hồi.

5.3.3. Biến chứng thủng giác mạc và cấy vi khuẩn nội nhãn do tự ý dùng dụng cụ lấy dị vật bề mặt

(1) Ví dụ minh họa: Một thợ cơ khí bị mạt sắt văng vào mắt khi đang mài kim loại. Thay vì đến cơ sở y tế, người này về nhà nhờ người thân dùng tăm bông, góc khăn mặt, hoặc thậm chí dùng đầu tăm nhọn để cố lấy mạt sắt ra khỏi tròng đen.

(2) Phân tích cơ chế sinh lý bệnh: Bề mặt giác mạc được cấu tạo bởi 5 lớp, trong đó lớp biểu mô ngoài cùng mỏng manh có vai trò như hàng rào sinh học chống nhiễm trùng. Khi dị vật như mạt sắt găm vào giác mạc, nó không chỉ phá vỡ biểu mô mà còn phản ứng với nước mắt tạo ra vòng rỉ sét (rust ring) ăn sâu vào lớp nhu mô bên dưới. Việc sử dụng các dụng cụ thô sơ không vô khuẩn (tăm bông, khăn mặt) tác động lên bề mặt nhãn cầu, tạo ra một lực đẩy cơ học có thể khiến dị vật đâm xuyên qua màng Bowman (lớp màng không có khả năng tái tạo). Đáng lưu ý hơn, các dụng cụ này có thể mang theo nhiều vi khuẩn (như tụ cầu vàng Staphylococcus aureus hay trực khuẩn mủ xanh Pseudomonas aeruginosa). Thao tác khều móc có thể vô tình đưa vi khuẩn trực tiếp vào lớp nhu mô giác mạc đang bị tổn thương. Các vi khuẩn này có thể sinh sôi, tiết ra enzyme phân giải protein (collagenase) làm phân hủy và gây hoại tử các bó sợi collagen của giác mạc, dẫn đến hình thành ổ loét giác mạc hoại tử lan rộng.

(3) Phản biện lầm tưởng và ví dụ phản biện:

Lầm tưởng phổ biến của người bệnh là: "Chỉ cần lấy được hạt bụi hay mạt sắt ra khỏi mắt bằng bất cứ vật dụng gì thì mắt sẽ hết cộm, sau một đêm ngủ mắt sẽ tự lành lại".

Bác sĩ phản biện bằng giải phẫu bệnh học: Việc lấy được dị vật ra ngoài không đồng nghĩa với việc chấm dứt tổn thương, mà vẫn có thể là khởi đầu cho một biến chứng nhiễm trùng nghiêm trọng. Tổn thương do dị vật găm vào đã phá hủy hàng rào bảo vệ biểu mô. Khi người bệnh tự khều móc, mép vết thương có thể bị mở rộng hơn, biểu mô bị tổn thương trên diện rộng, và đặc biệt là đưa nấm hoặc vi khuẩn từ môi trường vào sâu trong nhu mô. Tổ chức giác mạc là mô vô mạch (không có mạch máu nuôi dưỡng trực tiếp), do đó các tế bào miễn dịch (bạch cầu) tiếp cận vùng tổn thương rất chậm trễ. Trong khoảng trống miễn dịch này, trực khuẩn mủ xanh có thể gây tổn thương toàn bộ bề dày giác mạc chỉ trong 24 đến 48 giờ, biến một vết xước đơn thuần thành tình trạng thủng giác mạc và rò rỉ thủy dịch, có thể cần can thiệp phẫu thuật chuyên sâu.

5.3.4. Nguy cơ cơ học thoát vị nội nhãn do băng ép không đúng cách trong chấn thương xuyên thấu

(1) Ví dụ minh họa: Một người bệnh bị mảnh vỡ thủy tinh hoặc cành cây nhọn đâm xuyên qua tròng đen (giác mạc). Người nhà trong cơn hoảng loạn đã lập tức rút vật nhọn ra, sau đó dùng gạc y tế và băng dính ép thật chặt vào nhãn cầu với mục đích cầm máu.

(2) Phân tích cơ chế sinh lý bệnh: Nhãn cầu về cơ bản là một khoang kín chứa dịch (thủy dịch ở bán phần trước và dịch kính ở bán phần sau) với một áp suất nội nhãn ổn định. Khi có vết thương xuyên thấu qua lớp vỏ bọc bên ngoài (giác mạc hoặc củng mạc), tính toàn vẹn của cấu trúc khoang kín bị phá vỡ hoàn toàn. Các cấu trúc bên trong nhãn cầu bao gồm mống mắt (tròng đen), thấu kính nhân tạo nội nhãn (IOL) hoặc thủy tinh thể tự nhiên và màng võng mạc đều ở trạng thái tự do hoặc lỏng lẻo. Việc băng ép chặt tạo ra một áp lực thủy tĩnh lớn từ bên ngoài ép vào nhãn cầu. Theo nguyên lý cơ học chất lưu, áp lực này sẽ đẩy các tổ chức nội nhãn thoát ra ngoài qua lỗ rách nhãn cầu (hiện tượng thoát vị nội nhãn). Đồng thời, động tác tự ý rút dị vật đang cắm sâu sẽ làm tổn thương các mạch máu nội nhãn, gây xuất huyết dịch kính và có thể làm bong võng mạc. Hướng dẫn của các hiệp hội nhãn khoa quốc tế quy định nghiêm ngặt rằng trong chấn thương xuyên thấu nhãn cầu, tuyệt đối chống chỉ định mọi hình thức băng ép có tạo lực.

(3) Phản biện lầm tưởng và ví dụ phản biện:

Lầm tưởng phổ biến của người bệnh và người sơ cứu là: "Nguyên tắc sơ cứu mọi vết thương chảy máu trên cơ thể là phải rút dị vật ra và băng ép thật chặt để cầm máu, mắt cũng chảy máu nên phải làm y như vậy".

Bác sĩ phản biện bằng cấu trúc giải phẫu không gian kín: Áp dụng cơ chế sơ cứu "băng ép cầm máu" của mô da và cơ lên một nhãn cầu đang có tổn thương xuyên thấu là một cách xử trí không phù hợp trong nhãn khoa. Nhãn cầu không giống như bắp tay hay cẳng chân. Nó giống như một quả nho chín đang bị rách vỏ. Hành động băng ép chặt một nhãn cầu bị thương xuyên thấu tương đương với việc tạo lực ép mạnh lên quả nho đó; các tổ chức nội nhãn như dịch kính, thủy tinh thể và võng mạc có thể thoát ra ngoài theo lỗ rách. Hậu quả là cấu trúc nhãn cầu có thể bị biến dạng, các tế bào thần kinh thị giác có thể bị tổn thương nghiêm trọng, làm tăng nguy cơ mất thị lực không hồi phục.

CẢNH BÁO CẤP CỨU NHÃN KHOA

Phần A: Góc độ chuyên môn

Các hành vi tự can thiệp tại nhà khi có chấn thương hoặc dị vật tiềm ẩn nguy cơ gây tổn thương nhãn cầu nghiêm trọng và khó hồi phục. Việc nhận định sai có thể làm tăng nguy cơ hoại tử mô và suy giảm thị lực nghiêm trọng trong thời gian ngắn.

• [CẤP CỨU] Mắt đau nhức dữ dội, không thể mở khe mi, nhạy cảm ánh sáng rõ rệt kèm theo chảy nước mắt giàn giụa sau khi tự lấy dị vật bằng dụng cụ không vô khuẩn.
• [CẤP CỨU] Nhãn cầu chảy dịch mủ màu vàng xanh đục, hoặc chất lỏng nhầy lẫn máu, xuất hiện một chấm trắng đục lan rộng nhanh trên tròng đen (giác mạc).
• [CẤP CỨU] Mất thị lực đột ngột, nhìn thấy một bóng đen che lấp một phần tầm nhìn, hoặc đồng tử (con ngươi) bị méo lệch khỏi vị trí trung tâm sau chấn thương đụng dập/xuyên thấu.
• Cơ chế tổn thương và hoại tử: Khi tự ý khều dị vật hoặc tự điều trị xước giác mạc bằng các loại thuốc nhỏ mắt không rõ nguồn gốc, biểu mô giác mạc bị rách tạo điều kiện cho vi khuẩn sinh mủ xâm nhập. Vi khuẩn sinh sôi nhanh chóng, tiết ra độc tố phá hủy cấu trúc collagen giác mạc. Nếu có chấn thương xuyên thấu mà tự rút dị vật hoặc băng ép, áp lực có thể làm thoát vị các tổ chức nội nhãn, gây tổn thương võng mạc. Thời gian vàng để can thiệp cấp cứu chuyên sâu nhằm bảo tồn giải phẫu nhãn cầu và thị lực cho bệnh nhân có thể nằm trong khoảng vài giờ đến tối đa 24 giờ kể từ khi nhiễm trùng bùng phát hoặc ngay sau khi chấn thương xuyên thấu xảy ra.

Phần B: Góc độ tư vấn bệnh nhân

Nhiều bệnh nhân có thể bị suy giảm thị lực nghiêm trọng, thậm chí cần can thiệp y tế chuyên sâu do sự chủ quan trong những giờ đầu quan trọng sau chấn thương hoặc sau khi tự lấy dị vật.

• Ví dụ về sự chủ quan (Sai lầm phổ biến): Người bệnh thường có tâm lý tự trấn an và xem nhẹ nguy cơ: "Bị bụi bay vào mắt, lấy ra hơi xước tí nên đau nhức là bình thường, cứ ra hiệu thuốc mua chai thuốc nhỏ mắt có chứa kháng sinh hoặc kháng viêm nhỏ vài hôm là tự lành lại, không cần đi viện tốn tiền", hoặc "Mắt bị que chọc vào chảy tí máu, cứ lấy bông băng chặt lại đi ngủ một giấc là cầm máu".
• Phản biện: Suy nghĩ này có thể làm tăng đáng kể nguy cơ tổn thương thị lực nghiêm trọng. Việc tự ý mua thuốc nhỏ mắt ngoài hiệu thuốc mà không biết bên trong chứa Corticoid (steroid) có thể ức chế đáng kể hệ miễn dịch tại chỗ của mắt. Trong bối cảnh vi khuẩn hoặc nấm mốc có thể được đưa vào mắt do người bệnh tự khều dị vật, mầm bệnh có thể phát triển nhanh chóng và làm tình trạng nhiễm trùng tiến triển. Trong một số trường hợp, chỉ sau một đêm, giác mạc của người bệnh có thể bị tổn thương nghiêm trọng, kèm theo viêm mủ nội nhãn. Khi vi khuẩn đã lan vào buồng nhãn cầu, người bệnh cần được can thiệp y tế chuyên sâu để kiểm soát nhiễm trùng và hạn chế nguy cơ tổn thương nội nhãn hoặc nhiễm trùng lan rộng.
• Lời khuyên hành động: Người bệnh không nên tự dùng tăm, tăm bông hay bất kỳ vật gì khều móc nhãn cầu. Không nên tự nhỏ bất kỳ loại thuốc nào mua tại hiệu thuốc khi chưa được bác sĩ thăm khám. Khi có chấn thương xuyên thấu do vật sắc nhọn, không nên tự rút dị vật ra và không dùng băng gạc hoặc tay ép chặt vào mắt. Hành động phù hợp là: Dùng một vật cứng hình vòm (như đáy cốc nhựa sạch, kính bảo hộ) úp lên mắt để che chắn, cố định bằng băng dính xung quanh cốc (không tạo lực ép lên mắt) và đến khoa cấp cứu của bệnh viện mắt gần nhất để được đánh giá và xử trí chuyên khoa. Việc được đánh giá và xử trí chuyên khoa kịp thời có ý nghĩa quan trọng để hạn chế nguy cơ tổn thương nhãn cầu và bảo tồn thị lực.

• [Chăm sóc mắt tại nhà] - [2.4] Những triệu chứng như nhìn mờ kéo dài, đau mắt, song thị hoặc đau đầu tái diễn khi sử dụng màn hình cần được phân biệt với mỏi mắt thông thường trong quá trình chăm sóc mắt tại nhà.
• 7.2. Thực phẩm có vai trò gì thật sự đối với mắt cận thị?
• [Chăm sóc mắt tại nhà] - [4.1] Đỏ mắt, ngứa mắt hoặc chảy nước mắt có thể xuất phát từ dị ứng, khô mắt, kích ứng hoặc nhiễm trùng, vì vậy chăm sóc mắt tại nhà cần dựa trên việc nhận diện đúng nhóm nguyên nhân có khả năng xảy ra.