1.3. Nhóm mổ cấy kính nội nhãn Phakic
NHÓM 1: PHẪU THUẬT KHÚC XẠ (Mục đích: Giúp người bệnh nhìn rõ không cần kính gọng/kính áp tròng)
Các phẫu thuật bao gồm: Phẫu thuật đặt kính nội nhãn Phakic ICL / IPCL.
1.3.1. Tổng quan cơ chế giải phẫu sinh lý của phẫu thuật cấy kính nội nhãn Phakic
Trước khi tìm hiểu về chế độ hậu phẫu, người bệnh cần nắm vững bản chất giải phẫu của nhóm phẫu thuật cấy kính nội nhãn Phakic (bao gồm kính ICL và IPCL) để giảm bớt lo lắng và chuẩn bị tâm lý phù hợp. Khác với các phương pháp laser có tác động lên cấu trúc giác mạc, phẫu thuật Phakic không làm thay đổi độ dày giác mạc của người bệnh. Bác sĩ phẫu thuật sẽ tạo một đường mổ nhỏ (khoảng 2 đến 3 milimet) ở vùng rìa giác mạc, sau đó đưa một thấu kính sinh học mỏng, mềm dẻo vào đặt tại vị trí hậu phòng (không gian nằm ngay sau mống mắt và phía trước thủy tinh thể tự nhiên). Thấu kính này hoạt động tương tự như một chiếc kính áp tròng được đặt lâu dài bên trong mắt để điều chỉnh độ khúc xạ. Do không can thiệp vào võng mạc hay dây thần kinh thị giác ở bán phần sau của nhãn cầu, người bệnh có thể giảm bớt lo lắng vì phẫu thuật này không trực tiếp gây tổn thương đáy mắt.
1.3.2. Ranh giới các diễn biến sinh lý bình thường sau phẫu thuật
Quá trình thích nghi của nhãn cầu với thấu kính nhân tạo mới có thể đi kèm một số biểu hiện sinh lý thường gặp mà người bệnh cần ghi nhớ để giữ tâm lý bình tĩnh.
- Người bệnh sẽ cảm thấy cộm xốn nhẹ như có hạt bụi trong mắt và chảy nước mắt trong 1 đến 2 ngày đầu tiên; đây là phản xạ tự nhiên của thần kinh giác mạc khi bề mặt nhãn cầu có vết mổ vi phẫu vùng rìa đang trong quá trình liền.
- Thị lực của người bệnh có thể xuất hiện hiện tượng lóa sáng (glare) hoặc nhìn thấy các vòng hào quang (halos) xung quanh nguồn sáng vào ban đêm trong vài tuần đầu; nguyên nhân cơ học là do ánh sáng đi qua lỗ thông dịch thủy dịch nằm ở trung tâm của thấu kính Phakic, hoặc do đồng tử giãn to trong bóng tối vượt quá đường kính quang học của kính.
- Mắt của người bệnh có thể hơi nhạy cảm với ánh sáng và đồng tử co giãn chậm hơn bình thường trong vài ngày đầu; đây là hệ quả của việc sử dụng các loại thuốc nhỏ mắt làm giãn đồng tử dùng trong quá trình phẫu thuật chưa được đào thải hết.
- Tuy nhiên, bất kỳ triệu chứng sinh lý bình thường nào nếu ĐỘT NGỘT TĂNG NẶNG (đau nhức hơn, mờ đi nhanh chóng, nhiều rỉ dịch mủ hơn) thay vì thuyên giảm theo thời gian thì cần được xem là dấu hiệu cảnh báo cần đánh giá cấp cứu.
1.3.3. Phân tích chuyên sâu các chỉ định kiêng cữ và chăm sóc hậu phẫu
Khác với phẫu thuật bề mặt, phẫu thuật Phakic là phẫu thuật nội nhãn (can thiệp vào bên trong nhãn cầu), do đó việc chăm sóc không đúng hướng dẫn có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện những biến chứng nghiêm trọng.
Chỉ định về dinh dưỡng và phản biện lầm tưởng dân gian:
- Chỉ định y khoa: Người bệnh cần duy trì chế độ ăn uống khoa học, đầy đủ dưỡng chất và cần kiêng các chất kích thích như rượu, bia trong ít nhất 1 tháng đầu sau phẫu thuật; người bệnh không cần kiêng cữ các loại thực phẩm như tôm, cua, thịt bò, thịt gà hay rau muống.
- Giải thích cơ chế: Rượu bia gây giãn mạch máu, làm giảm sức đề kháng toàn thân và có khả năng tương tác với các loại thuốc, làm thay đổi nồng độ và giảm hiệu quả của thuốc kháng sinh, kháng viêm đang điều trị.
- Phản biện lầm tưởng: Rất nhiều người bệnh truyền tai nhau quan niệm phải kiêng ăn tôm, cua, rau muống vì sợ vết mổ ở mắt sẽ bị lồi thịt và để lại sẹo xấu như trên da. Hiện tại chưa có guideline cụ thể từ các tổ chức chuẩn mực về vấn đề này, tuy nhiên dựa trên giải phẫu học, giác mạc tại vị trí đường mổ vi phẫu là một tổ chức trong suốt, vô mạch (không có mạch máu nuôi dưỡng trực tiếp). Cơ chế liền thương của đường mổ nội nhãn vùng rìa diễn ra bằng sự gắn kết của tế bào biểu mô và nội mô giác mạc, không diễn ra theo quá trình tăng sinh nguyên bào sợi và tạo mô hạt phì đại như các vết thương ngoài da. Việc kiêng khem đạm động vật không cần thiết chỉ khiến cơ thể thiếu hụt dinh dưỡng, làm cho vết mổ chậm liền và tăng nguy cơ rò rỉ thủy dịch.
Chỉ định về giao thức nhỏ thuốc chuẩn y khoa:
- Chỉ định y khoa: Người bệnh cần rửa tay kỹ lưỡng bằng xà phòng sát khuẩn trước khi nhỏ thuốc, không để đầu lọ thuốc chạm vào lông mi hay bất kỳ vùng nào của mắt; cần tuân thủ nguyên tắc chờ từ 5 đến 10 phút giữa các loại thuốc khác nhau (nhóm kháng sinh, kháng viêm, thuốc hạ nhãn áp nếu có, và nước mắt nhân tạo). Người bệnh cần tuân thủ tần suất và liều lượng theo đúng đơn kê của bác sĩ phẫu thuật.
- Giải thích cơ chế: Trong phẫu thuật nội nhãn, việc chờ đợi 5 đến 10 phút có ý nghĩa quan trọng để nồng độ thuốc kháng sinh và kháng viêm có đủ thời gian thẩm thấu qua giác mạc và đi vào tiền phòng, kiểm soát vi khuẩn và ức chế phản ứng viêm bên trong nhãn cầu; đồng thời thể tích chứa tối đa của túi cùng kết mạc chỉ khoảng 30 microliter nên nhỏ liên tiếp có thể làm một phần thuốc trào ra ngoài.
- Phản biện lầm tưởng: Nhiều bệnh nhân có thói quen nhỏ dồn dập các loại thuốc cùng một lúc để tiết kiệm thời gian, hoặc tự ý mua nước muối sinh lý rửa trực tiếp vào mắt vì nghĩ rằng việc này sẽ rửa sạch mắt tốt hơn. Hành vi này có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện biến chứng nhãn khoa nghiêm trọng: nước muối có thể làm giảm lớp thuốc trị liệu đang phủ trên bề mặt vết mổ, đồng thời áp lực nước có thể đưa vi khuẩn từ mi mắt qua đường mổ vi phẫu chưa liền kín vào bên trong nhãn cầu và gây nhiễm trùng nội nhãn mủ toàn phát.
Chỉ định về bảo vệ cơ học vết mổ nội nhãn:
- Chỉ định y khoa: Người bệnh cần đeo kính bảo vệ mắt (Eye shield) hoặc kính râm khi ngủ trong tối thiểu 1 tuần đầu tiên, và cần tránh việc đưa tay lên dụi mắt hay ấn ép vào nhãn cầu.
- Giải thích cơ chế: Đường mổ 2 đến 3 milimet vùng rìa giác mạc trong phẫu thuật Phakic thường là đường mổ tự liền (không khâu chỉ). Trong những tuần đầu, các mép vết mổ chỉ mới liên kết với nhau và chưa ổn định hoàn toàn nhờ các lớp tế bào biểu mô mới mọc.
- Phản biện lầm tưởng: Người bệnh thường cho rằng bản thân có thể kiểm soát được hành vi dụi mắt khi ngủ nên từ chối đeo kính bảo vệ. Hậu quả thực tế là trong trạng thái ngủ sâu, một động tác dụi mắt vô thức hoặc nằm sấp tỳ đè nhãn cầu lên gối sẽ tạo ra áp lực cơ học đáng kể, làm ảnh hưởng đến độ kín của vết mổ nội nhãn; thủy dịch bên trong mắt có thể bị rò rỉ, kèm theo nguy cơ ảnh hưởng đến vị trí của mống mắt qua vết mổ, khi đó người bệnh cần được can thiệp y tế chuyên sâu kịp thời để bảo vệ cấu trúc nhãn cầu.
1.3.4. Cấu trúc phân bổ chăm sóc theo tiến trình thời gian và mục đích tái khám
Giai đoạn 24 giờ đầu tiên:
- Bệnh nhân cần nhắm mắt nghỉ ngơi, tránh nhìn màn hình điện thoại hay đọc sách để tránh mắt phải điều tiết. Mục đích y khoa chính của lịch tái khám sau 1 ngày là để bác sĩ đo nhãn áp (áp lực bên trong mắt) và dùng sinh hiển vi đánh giá khoảng vòm (Vault) - tức là khoảng cách giải phẫu giữa mặt sau kính Phakic và mặt trước thủy tinh thể tự nhiên. Việc này nhằm đảm bảo kính không nằm quá sát gây đục thủy tinh thể, hoặc không nằm quá cao làm nghẽn góc tiền phòng gây tăng nhãn áp cấp tính.
Giai đoạn 1 tuần đầu:
- Người bệnh nên gội đầu ngửa ra sau tại tiệm hoặc nhờ người thân hỗ trợ, cần tránh để nước sinh hoạt văng vào mắt; thói quen thị giác cần được kiểm soát theo quy tắc 20-20-20 (nhìn gần 20 phút, phóng tầm mắt ra xa 20 feet trong 20 giây). Mục đích tái khám sau 1 tuần là để bác sĩ xác nhận đường mổ vi phẫu đã liền kín, kiểm tra độ trong suốt của môi trường nội nhãn để loại trừ biến chứng viêm nội nhãn sớm, đồng thời theo dõi nhãn áp để điều chỉnh liều lượng thuốc kháng viêm Steroid.
Giai đoạn 1 tháng đầu:
- Bệnh nhân cần tránh bơi tại hồ bơi hay tắm biển, tránh chơi các môn thể thao có tính đối kháng mạnh (bóng đá, bóng rổ, võ thuật) và tránh sử dụng mỹ phẩm trang điểm quanh vùng mắt. Mục đích tái khám lúc 1 tháng là để bác sĩ xác định kết quả khúc xạ sau phẫu thuật, đo mật độ tế bào nội mô giác mạc (Endothelial Cell Count) để đảm bảo kính Phakic không gây cọ xát làm tổn thương lớp tế bào này, và quyết định lộ trình cắt giảm dần các loại thuốc nhỏ mắt.
1.3.5. Đối chiếu và làm nổi bật đặc thù riêng biệt giữa các phương pháp
Trong nhóm phẫu thuật cấy kính nội nhãn, hiện nay phổ biến nhất là hai loại thấu kính Phakic ICL (Implantable Collamer Lens) và Phakic IPCL (Implantable Phakic Contact Lens). Sự khác biệt của hai phương pháp này chủ yếu nằm ở bản chất vật liệu chế tạo (ICL làm từ hợp chất Collamer sinh học, IPCL làm từ vật liệu hybrid acrylic) và một số chi tiết thiết kế quang học.
- Tuy nhiên, đối với người bệnh, hai phương pháp phẫu thuật đặt kính nội nhãn Phakic ICL và IPCL có phác đồ chăm sóc hậu phẫu tương tự nhau.
- Người bệnh không cần thiết phải lo lắng hay tìm kiếm sự khác biệt trong sinh hoạt thường ngày, bởi cả hai loại kính đều được cấy ghép vào cùng một không gian giải phẫu (hậu phòng), thông qua các đường mổ vi phẫu có cùng kích thước, và có các nguy cơ sinh lý cơ học tương đương nhau. Mọi quy tắc nhỏ thuốc, kiêng cữ và lịch tái khám đều được áp dụng theo cùng một tiêu chuẩn chăm sóc của phẫu thuật nội nhãn.
1.3.6. Trích dẫn và Bằng chứng học thuật nền tảng
Các tiêu chuẩn về kiểm soát đường mổ vi phẫu, đánh giá khoảng vòm (Vault) và tầm soát nhãn áp sau phẫu thuật cấy kính hậu phòng được xây dựng dựa trên Hướng dẫn thực hành lâm sàng (Preferred Practice Pattern - PPP) về Phẫu thuật Khúc xạ do Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (American Academy of Ophthalmology - AAO) ban hành. Phác đồ sử dụng thuốc kháng sinh dự phòng viêm nội nhãn (Endophthalmitis) và quản lý viêm vô khuẩn được tham chiếu theo các khuyến cáo chuẩn mực của Hiệp hội Phẫu thuật Thủy tinh thể và Khúc xạ Hoa Kỳ (ASCRS).
1.3.7 DẤU HIỆU CẢNH BÁO CẤP CỨU HẬU PHẪU
Phần A (Cơ sở chuyên môn):
- Bệnh nhân cần đặc biệt lưu ý nếu đột ngột xuất hiện các triệu chứng: mắt đau nhức tăng rõ từng cơn lan lên nửa đầu, kèm theo cảm giác buồn nôn hoặc nôn mửa, thị lực sụt giảm đột ngột, tầm nhìn mờ tăng, tròng trắng mắt đỏ rõ hoặc có tụ máu, hoặc có rỉ dịch mủ chảy ra từ khóe mắt. Xét về mặt bệnh học nội nhãn, đây là những dấu hiệu chỉ điểm của các biến chứng nghiêm trọng như tăng nhãn áp cấp tính (Glocom góc đóng cấp do kính Phakic đội mống mắt làm tắc nghẽn lưu thông thủy dịch), hoặc nhiễm trùng nội nhãn (Endophthalmitis) do vi khuẩn xâm nhập vào bên trong nhãn cầu.
Phần B (Tư vấn hành động cho bệnh nhân):
- Khi gặp bất kỳ một triệu chứng nào kể trên, người bệnh cần sớm đến cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được đánh giá, thay vì tự cho rằng "chắc do mình suy nghĩ nhiều nên nhức đầu mỏi mắt" và tự xử trí bằng thuốc giảm đau tại nhà. Tình trạng này cần được đánh giá cấp cứu nhãn khoa kịp thời để bảo tồn thị lực. Bệnh nhân cần được đánh giá tại bệnh viện có chuyên khoa mắt kịp thời, bất kể là nửa đêm hay rạng sáng. "Thời gian vàng" được tính bằng giờ; nếu không được bác sĩ can thiệp chuyên khoa kịp thời để kiểm soát nhãn áp và bảo tồn dây thần kinh thị giác, hoặc áp dụng phác đồ điều trị phù hợp để kiểm soát nhiễm khuẩn, thị lực của người bệnh có thể bị tổn thương không hồi phục.
