[5.5] Khi nào nên chườm nóng và khi nào nên chườm lạnh

5.5.1 Phương pháp chườm nóng (Warm compress) - Chỉ định thường dùng cho các bệnh lý tắc nghẽn tuyến bã nhờn và ứ đọng lipid tại mi mắt

• (1) Ví dụ: Bệnh nhân bị tắc nghẽn hệ thống tiết bã nhờn, hình thành một khối sưng cộm, cứng, không đỏ trên mi mắt (bệnh chắp - Chalazion), kết hợp với hội chứng khô mắt dai dẳng do màng nước mắt bay hơi quá nhanh. Bác sĩ chỉ định chườm gạc ấm ở nhiệt độ 40-42 độ C đều đặn mỗi ngày.
• (2) Phân tích: Về mặt giải phẫu học, tuyến Meibomius (Meibomian glands) nằm xếp lớp dọc theo sụn mi mắt, có chức năng tiết ra lớp lipid (mỡ) bao phủ ngoài cùng màng nước mắt để ngăn sự bốc hơi. Ở người mắc hội chứng rối loạn chức năng tuyến Meibomius (MGD) hoặc bệnh chắp (Chalazion), dịch tiết lipid này bị thay đổi về thành phần hóa học, khiến nhiệt độ nóng chảy tăng từ mức bình thường (khoảng 32 độ C) lên trên 35 độ C. Kết quả giải phẫu bệnh là lớp mỡ lỏng biến thành các nút sáp đặc, bít kín cổ tuyến. Phương pháp chườm nóng tác động trực tiếp vào cơ chế này: nhiệt lượng truyền qua da mi sẽ làm tan chảy (hóa lỏng) các nút sáp lipid, đồng thời làm giãn nở hệ thống mao mạch bao quanh tuyến mi, tăng cường lưu lượng máu mang đại thực bào đến thanh thải các mảnh vụn tế bào. Về mặt triệu chứng chức năng, bệnh nhân thấy khối sưng xẹp xuống, giảm khô mắt và mi mắt trơn láng. Tuy nhiên, về mặt giải phẫu bệnh cốt lõi, hiệu quả quan trọng là cấu trúc ống tuyến được khơi thông, giải tỏa áp lực, hạn chế nguy cơ teo nang tuyến kéo dài. Hướng dẫn thực hành lâm sàng chuẩn mực (Preferred Practice Pattern - PPP) của Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO) về bệnh lý Viêm bờ mi (Blepharitis) khẳng định chườm nóng là liệu pháp nền tảng quan trọng để tái lập cấu trúc giải phẫu của các tuyến bã nhờn tại mắt.
• (3) Phản biện và ví dụ phản biện: Lầm tưởng phổ biến ở bệnh nhân là: "Chườm nóng bằng trứng gà luộc là phương pháp dân gian vạn năng để tiêu diệt vi khuẩn và hút máu độc trong mọi trường hợp viêm đỏ mắt". Bằng chứng sinh lý học cho thấy lầm tưởng này không phù hợp: Nhiệt độ cao không có tác dụng tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh viêm kết mạc (Conjunctivitis). Ví dụ, khi một bệnh nhân bị đau mắt đỏ do nhiễm trùng và chườm trứng quá nóng lên mắt, nhiệt lượng sẽ làm giãn mạnh hệ thống mao mạch kết mạc đang bị viêm. Hậu quả giải phẫu bệnh là tính thấm thành mạch tăng, huyết tương thoát nhiều ra mô kẽ, gây ra tình trạng phù thũng kết mạc (chemosis) rõ rệt. Tròng trắng mắt lúc này có thể sưng phù rõ rệt và nhô ra khỏi khe mi, tạo ra một môi trường ấm và ẩm thuận lợi để vi khuẩn nhân lên. Việc chườm nóng sai bệnh lý có thể làm tổn thương hàng rào bảo vệ huyết quản của mắt.

5.5.2 Phương pháp chườm lạnh (Cold compress) - Chỉ định cốt lõi cho các phản ứng viêm dị ứng cấp tính và phù nề sau chấn thương đụng dập kín

• (1) Ví dụ: Một bệnh nhân bị viêm kết mạc dị ứng cấp tính (Acute Allergic Conjunctivitis) do tiếp xúc với phấn hoa, khiến mi mắt sưng phù nề và kết mạc đỏ rực ngứa ngáy dữ dội; hoặc một bệnh nhân vừa bị chấn thương đụng dập vào vùng mắt do quả bóng tennis đập trúng gây tụ máu quanh hốc mắt. Phương pháp chườm gạc lạnh có thể được áp dụng phù hợp.
• (2) Phân tích: Phương pháp chườm lạnh (sử dụng nhiệt độ từ 10-15 độ C) hoạt động dựa trên cơ chế sinh lý gây co mạch (vasoconstriction). Khi nhiệt độ lạnh tiếp xúc với vùng mi mắt, các thụ thể nhiệt độ được kích thích, làm phát sinh xung động thần kinh giao cảm và co các lớp cơ trơn trên thành động mạch nhỏ và mao mạch kết mạc. Sự co mạch này làm giảm dòng máu chảy đến ổ viêm, từ đó hạn chế quá trình thoát huyết tương. Quan trọng hơn, về mặt sinh lý hóa sinh, nhiệt độ thấp ức chế hoạt động của các tế bào mast (mast cells), hạn chế sự giải phóng các hóa chất trung gian gây ngứa, sưng tấy như Histamine và Prostaglandins. Về mặt triệu chứng chức năng, bệnh nhân có thể thấy giảm ngứa và giảm phù nề. Về bản chất giải phẫu bệnh, chườm lạnh giúp bảo vệ tính toàn vẹn của thành mạch máu, ngăn chặn xuất huyết dưới kết mạc lan rộng và cô lập khối máu tụ (hematoma) trong mô kẽ. Hướng dẫn của Đại học Nhãn khoa Hoàng gia Anh (RCOphth) ủng hộ việc sử dụng chườm lạnh để kiểm soát phản ứng viêm dị ứng tại mắt. Hiện tại chưa có guideline cụ thể từ các tổ chức chuẩn mực quy định chính xác thời lượng chườm lạnh tính bằng phút cho mọi cá thể, nhưng y văn nhãn khoa nhìn chung thống nhất về việc áp dụng chườm lạnh ngắt quãng trong 24 đến 48 giờ đầu của chấn thương đụng dập kín để bảo vệ mạng lưới vi mạch.
• (3) Phản biện và ví dụ phản biện: Lầm tưởng phổ biến là: "Đá lạnh có tính chất làm tê và tiêu sưng, nên chườm đá lạnh sẽ giúp chữa khỏi các nốt mụn lẹo (Hordeolum) đang sưng tấy và đau nhức". Bằng chứng giải phẫu bệnh học cho thấy điều ngược lại: Bệnh lẹo (Hordeolum) và chắp (Chalazion) là bệnh lý có bản chất ứ đọng lipid. Khi bệnh nhân áp dụng chườm đá lạnh lên nốt lẹo, nhiệt độ thấp có thể làm khối lipid lỏng bên trong tuyến mi trở nên đặc hơn, làm tăng tình trạng bít tắc lỗ đổ ra của tuyến bã nhờn. Đồng thời, sự co mạch do nhiệt độ lạnh cũng làm giảm khả năng di chuyển của bạch cầu trung tính (neutrophils) đến tiêu diệt vi khuẩn tại ổ viêm. Việc chườm lạnh vào nốt lẹo không những không làm xẹp tổn thương, mà còn có thể khiến một khối viêm mủ cấp tính (vốn có thể tự dẫn lưu thoát ra ngoài) tiến triển thành một u hạt mạn tính (granuloma) chai cứng, tồn tại kéo dài bên trong lớp sụn mi, cuối cùng có thể cần can thiệp chuyên khoa.

CẢNH BÁO CẤP CỨU NHÃN KHOA

• Phần A (Góc độ chuyên môn):

• (1) Các dấu hiệu lâm sàng cần được đánh giá y tế khẩn cấp vì có thể cảnh báo tổn thương nhãn cầu do áp dụng nhiệt sai cách: Khối kết mạc (tròng trắng) sưng phù rõ và nhô ra ngoài khe mi sau khi chườm nóng vào mắt đang viêm đỏ nhiễm trùng [CẤP CỨU]; Nhìn thấy tổ chức màu nâu đen hoặc dịch nhầy thoát ra từ nhãn cầu sau khi ấn vật chườm (nóng hoặc lạnh) lên con mắt vừa bị chấn thương vật lý [CẤP CỨU]; Cơn đau buốt lan lên vùng đầu, kèm chói lóa ánh sáng rõ rệt sau khi chườm đá viên trực tiếp lên lòng đen (giác mạc) [CẤP CỨU].
• (2) Về mặt cơ chế gây tổn thương vĩnh viễn, khối phù thũng kết mạc nhô ra ngoài là biểu hiện của sự giãn liệt mao mạch và đứt gãy các cầu nối liên bào của niêm mạc do quá tải nhiệt. Tổ chức nhô ra tại vết thương có thể là màng bồ đào nội nhãn (uvea) bị lực cơ học do sự tỳ đè của vật chườm kết hợp với áp suất nội nhãn đẩy ra ngoài qua lỗ rách giác mạc. Cơn đau buốt sau khi chườm đá trực tiếp có thể là hậu quả của tổn thương bỏng lạnh (frostbite), làm tổn thương và bong tróc lớp biểu mô bảo vệ giác mạc, khiến các đầu mút thần kinh cảm giác bị bộc lộ ra môi trường ngoài.
• (3) Mức độ khẩn cấp chuyên môn: Sự hoại tử biểu mô giác mạc hoặc tình trạng thoát vị màng bồ đào qua lỗ rách có thể gây tổn thương nhãn cầu tiến triển nhanh. Việc trì hoãn phẫu thuật đóng kín nhãn cầu hoặc điều trị viêm loét cấp tính trong vòng 6 đến 12 giờ có thể làm gia tăng nguy cơ viêm mủ nội nhãn (Endophthalmitis) hoặc hoại tử và thủng giác mạc nghiêm trọng.

• Phần B (Góc độ tư vấn bệnh nhân):

• (1) Ví dụ về sự chủ quan (Sai lầm phổ biến): Rất nhiều bệnh nhân khi tự chữa tại nhà thường tự lý giải dựa trên những suy nghĩ thiếu cơ sở khoa học: "Mắt sưng to lòi cả tròng trắng ra ngoài là do quả trứng gà đang phát huy tác dụng hút mủ độc ra, cứ tiếp tục chườm lăn cho ra hết độc tố", hoặc "Chườm cục nước đá trực tiếp lên tròng đen sẽ làm tê liệt dây thần kinh, giúp mắt hết đau nhức do chấn thương ngay lập tức".
• (2) Phản biện: Suy nghĩ "hút mủ độc bằng trứng" hay "làm tê thần kinh bằng đá viên" có thể dẫn đến những hành vi gây tổn thương nghiêm trọng cho mắt. Nhãn cầu được bao bọc bởi một lớp màng sinh học nhạy cảm, có thể bị tổn thương khi chịu tác động của chênh lệch nhiệt độ quá mức. Khi người bệnh tiếp tục chườm nóng lên mắt đang sưng tấy do nhiễm trùng, việc này có thể làm tổn thương nhiệt và làm tăng mức độ giãn, rò rỉ của hệ thống mao mạch nhãn cầu. Khi người bệnh đặt viên đá lạnh trực tiếp lên bề mặt mắt để giảm đau, việc này có thể gây tổn thương bỏng lạnh, làm suy yếu hàng rào sinh học bảo vệ trước sự xâm nhập của vi khuẩn. Những biện pháp này không giúp điều trị đúng nguyên nhân và có thể làm tình trạng mắt nặng thêm.
• (3) Lời khuyên hành động: Người bệnh không nên sử dụng các nguồn nhiệt quá nóng hoặc quá lạnh (trứng luộc còn quá nóng và chưa được bọc kỹ hay đá viên áp sát trực tiếp) chườm lên bất kỳ vùng tổn thương nào quanh mắt. Không nên ấn, đè hay chườm bất cứ vật gì lên một nhãn cầu đang bị chảy máu, có vết rách hoặc vừa trải qua chấn thương mạnh. Nếu người bệnh đã thực hiện các biện pháp trên và xuất hiện một trong các dấu hiệu cấp cứu, cần dừng mọi tác động vật lý, dùng một chiếc khiên nhựa (hoặc nắp cốc giấy sạch) úp hờ lên mắt để che chắn (không tỳ đè) và đến khoa Cấp cứu của Bệnh viện Mắt gần nhất để được đánh giá và xử trí.

• [Chăm sóc mắt tại nhà] - [1.6] Ngủ đủ giấc ảnh hưởng như thế nào đến hiệu quả chăm sóc mắt tại nhà.
• 4.1. Cận thị có yếu tố di truyền hay không?
• [Chăm sóc mắt tại nhà] - [4.2] Việc tránh dụi mắt, rửa tay thường xuyên và hạn chế dùng chung khăn mặt hoặc vật dụng cá nhân có vai trò như thế nào trong chăm sóc mắt tại nhà khi có triệu chứng đỏ mắt hoặc ngứa mắt.